De naakte waarheid: vrouwelijke seksualiteit in kunst

Tekst: Alexandra Vandenberghe / Illustratie: Cheyenne Deckx

Als het over vrouwelijke seksualiteit in kunst gaat, krijgt de vrouw nogal snel de rol van muze toegeworpen. Het typische tais toi et sois belle-fenomeen.Maar het mooie een kunst is dat het ook een middel is om de vrouwelijke seksualiteit te vieren. In al zijn facetten mooi, rauw en zelfbewust.

Seks en kunst zijn geen recente match. Al sinds de mens grottekeningen maakte wordt er kunst gemaakt over vrouwelijke seksualiteit. En onder de gigantische korsetten en pompadourpruiken van de vroegmoderne tijd ging het er heus niet zediger aan toe. De naakte waarheid is van alle tijden.

Het “Madonna-en-de-hoer-complex”

Prostitutie wordt clichématig het oudste beroep ter wereld genoemd. In elk cliché zit er een bron van waarheid: in Pompeii kan je nog steeds één van de eerste bordelen uit de Romeinse tijd bezoeken. DeLupanar bestonden uit tien bedden, vijf boven en vijf beneden. En om reclame te maken werden er fresco’s gemaakt.

Deze erotische fresco’s kan je vergelijken met de foto’s in een menu bij het betere toeristenrestaurant. Aan de hand van deze fresco’s zagen potentiële klanten welke diensten de verscheidene prostituees aanboden. Vrouwelijke seksualiteit stond in het begin vrij letterlijk in dienst van de man. Veel zeggenschap had ze er niet over, en zolang ze haar nummertje opvoerde zoals afgebeeld, was er niets aan de hand.

Een ander fenomeen in de exploratie van de vrouwelijke seksualiteit was de nadruk op onze maagdelijkheid. Als vrouw hebben we twee keuzes. We zijn puur en vroom, zoals de Maagd Maria. Of we zijn moreel verderfelijk, bedrieglijk en vertegenwoordigen het kwaad op aarde met onze vrijheid en impulsiviteit.

Tijdens de middeleeuwen hoorde de Maagd Maria het voorbeeld te zijn van elke vrouw. De vrouwelijke seksualiteit was sterk verbonden met het christendom in de westerse samenleving, en daardoor ook het concept van puurheid. De kerk was ook één van de grootste opdrachtgevers als het over de kunstproductie ging. Yes, als er één vrouw aan de macht was in de Middeleeuwen was het wel Maria.

Ze was alomtegenwoordig, om de vrouwen in de middeleeuwen eraan te herinneren dat ‘puur zijn’ hun hoofddoel was. Als hun seksualiteit gebruikt werd was dat enkel ter verzekering van het zielenheil en een plekje in de hemel. Bestond Instagram in de middeleeuwen dan was Maria de grootste influencer, en zoals wel vaker op social media was er daarbij weinig nuance in de manier waarop er omgegaan werd met vrouwelijke seksualiteit en het vrouwelijk lichaam.

Oscar Wilde schreef ooit: “Alles gaat over seks, behalve seks. Dat gaat over macht.” Dit is ook van toepassing op de weergave van de vrouwelijke seksualiteit in kunst vroeger. Het idee dat je als vrouw enig zeggenschap had over seks en dat je er plezier aan kon beleven kwam gewoon niet voor in het toenmalig maatschappelijk cultureel kanon.

Vrouwelijke seksualiteit was sterk verbonden met het behouden van sociale verhoudingen en voortplanting, en de eer van de familie leek te berusten op de vrouw en hoe ze zelf met haar seksualiteit omging. Ze hoefde het namelijk niet per se leuk of aangenaam te vinden, zolang ze maar zwanger werd.

“Déjeuner sur l’herbe” van Manet

Lange tijd was er een torenhoog verschil tussen de manier waarop vrouwen werden weergegeven en de realiteit. Vrouwen werden afgebeeld in een rol. Een mythologische creatie. Het geïdealiseerd vrouwelijk naakt stond centraal in de academische traditie.

Eén van de kunstenaars die zich verzette tegen deze traditie was Manet. Zijn kunstwerk “Le déjeuner sur l’herbe” was één van de eerste schilderijen die een vrouw van vlees en bloed weergaf. Hij verbond Victorine Meuret, zijn model, ook nog eens met het sociaal fenomeen van de cocottes. Dat waren de minnaressen van rijke edelmannen tijdens deze periode.

Door te spelen met de klassieke traditie gaf hij vrouwelijke seksualiteit een nieuwe lading. Een erotisch getinte lading, die steunde op eenrealistisch beeld van de vrouw. Door in te gaan tegen de toenmalige sociale norm veranderde hij de blik op het vrouwelijk naakt in de kunst grondig.

“l’origine du monde” van Gustave Courbet

Vrouwelijk naakt in al z’n glorie kwam nooit zo duidelijk naar voor als in “L’origine du monde” van Gustave Courbet. Courbet stond erom gekend om vrouwen op een vrije en realistische manier weer te geven. Courbet’s werk past in stroming van het realisme, dat staat voor ‘de wereld weergeven zoals hij is’. De titel verwijst natuurlijk naar de vagina, die als de bron van het leven wordt gezien. Courbet toont het vrouwelijk lichaam in al zijn schoon- en lelijkheid.

“reclining nude” van Modigliani

De verwerping van de klassieke regels zorgde er niet voor dat vrouwelijke naaktportretten niet choquerend of baanbrekend konden zijn. Een voorbeeld daarvan waren de naaktportretten van Modigliani. Tijdens zijn eerste solotentoonstelling zou een politie-agent zich zobeledigd gevoeld hebben door de schilderijen van Modigliani, niet omdat het naakte vrouwen waren, maar omdat ze schaamhaar hadden. Hij eiste dat de naaktportretten van de muur werden gehaald, want schaamhaar hebben blijft de snelste weg naar een boete!

Maar Modigliani’s naaktportretten waren innoverend. Omdat ze stonden voor het groeiend zelfbewustzijn rond seksualiteit bij vrouwen. De vrouwen lijken recht naar de kijker te kijken, en zien er rebels en zelfverzekerd uit. Meer en meer kwamen vrouwen op de voorgrond en beslisten ze zélf hoe ze omgingen met hun seksualiteit.

En dit toenemend zelfbewustzijn van vrouwen over hun lichaam en de beleving van hun seksualiteit is ook duidelijk te zien in de werken van Egon Schiele.

“reclining woman” van Schiele

Eroticism is sacred” komt rechtuit de mond van Schiele zelf. Tijdens zijn korte carrière waren zijn favoriete onderwerpen dood, seks en zelfbeeld. In z’n naaktportretten zien we vrouwen die comfortabel zijn met hun lichaam. Hij toonde vrouwen al masturberend, met hun benen gespreid, … Zijn werk wordt vaak pornografisch genoemd, dat zou de kracht van dat zelfbewustzijn en die ontdekking van seksualiteit helemaal teniet doen. Schiele wou aantonen dat seksuele belevenis voor evenveel kracht en vrijheid kan zorgen bij vrouwen als bij mannen.

een beeld uit “pickelporno”

Kunst lijkt vooral te bestaan uit mannen die vrouwen portretteren, maar de laatste jaren zijn er ook heel wat vrouwelijke kunstenaars die vrouwelijke seksualiteit weergeven in al z’n diverse facetten. Soms als vorm van verzet, maar altijd om een positief beeld te geven van erotische beleving.

Zo maakte Pippilotti Rist in 1992 “Pickelporno”. Met deze videokunst wou ze een beeld geven van seksuele opwinding. In felle kleuren geeft Rist een koppel weer dat aan het vrijen is, en tijdens de film zijn er verschillende metaforen verwikkeld die verwijzen naar orgasmes. Ze wou een realistisch beeld weergeven van de lichamen, en toont seksualiteit op een humoristische, positieve manier waarin de vrouw niet enkel een object tot het krijgen van een mannelijk orgasme is. Ze wou erotische beelden creëren die positief, humoristisch en metaforisch waren zonder pornografisch te zijn.

‘the rebirth of black venus’ door Billie Zangewa

Manet speelde al met de klassieke traditie om een ander beeld te geven van vrouwelijke seksualiteit, en deze truc wordt ook gebruikt door Billie Zangewa. Met ‘The rebirth of Black Venus’ speelt ze met Boticelli’s schilderij uit 1486. In Zangewa’s schilderij lijkt er over de stad Johannesburg een vrouwelijk lichaam te zweven dat verwijst naar de traditionele Venus en zich verzet tegen the male gaze. Als een moderne godin lijkt ze boodschap op haar zijden lint over de stad te verspreiden.

Deze boodschap is; “Surrender to your complexity wholeheartedly”,oftewel“geef je helemaal over aan je complexiteit.”

Het beeld van het vrouwelijk lichaam en de beleving van haar seksualiteit ligt niet vast. Het evolueert doorheen tijd, context en maatschappij. Zoals de wereld lijkt het permanent te evolueren, maar de steeds duidelijkere boodschap lijkt te zijn dat er naast het vrouwelijk lichaam niets schoners en krachtigers lijkt te zijn dan uzelf kennen!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s